printversie:
(geen PDF? klik hier)
Van
Pearl Harbor tot Nederlands-Indië
Deel
1
De
opkomst van Japan als Aziatische grootmacht
Drs.
EC Bakker
4 Japan en olie: Nederlands-Indië
(Voor
voetnoten en verantwoording citaten: zie printversie bovenaan)
- Onderzoek naar Pearl Harbor
In de vroege ochtend van zondag 7 december 1941
viel Japan de hoofdbasis van de Amerikaanse vloot in de Stille Oceaan
aan. Er vielen 2200 doden en een aanzienlijk aantal schepen werd tot
zinken gebracht. Tot Pearl Harbor was een grote meerderheid van de
Amerikaanse bevolking tegen oorlogsdeelname geweest, maar met de verontwaardiging
over de verrassingsaanval sloeg de stemming om. Door de oorlogsverklaring
van Hitler en Mussolini aan de VS op 10 december, hoefde men niet
eens meer te debatteren over het beperken van de oorlog tot Azië.
Met het toetreden van de VS tot de strijdende partijen, vormt Pearl
Harbor het grote keerpunt in de Tweede Wereldoorlog.
7 december 1941:
de USS West Virginia en USS Tennessee zijn zwaar getroffen
Direct na de aanval werden er vragen gesteld. Zo had
het modernste deel van de vloot, waaronder de vliegdekschepen, ruim
een week van tevoren de basis verlaten. Het gonsde dan ook van de
geruchten in Washington dat president Roosevelt van te voren van de
aanval op de hoogte was. Het Huis van Afgevaardigden stelde vrijwel
direct, op 22 december, een onderzoekscommissie in. Zes kleinere onderzoeken
zouden nog volgen tot het eind van de oorlog. Bij de presidentsverkiezingen
van 1944 wilde de Republikeinse tegenkandidaat Dewey de Amerikaanse
voorkennis door het breken van Japanse codes tot het strijdpunt maken
in de verkiezingen. Met een beroep op het landsbelang, midden in oorlog,
werd hij succesvol onder druk gezet om hiervan af te zien. Wel vond
een uitgebreide parlementaire enquete (dwz het Amerikaanse equivalent
ervan) over Pearl Harbor direct na de oorlog plaats. Roosevelt was
toen al overleden.
Amerikaanse spotprent ten tijde van de onderzoekscommissie in
1945-46
In 1995 werd opnieuw een commissie ingesteld op verzoek
van de nabestaanden van admiraal Kimmel en generaal Short, de verantwoordelijken
voor de verdediging ter plaatse. De onderzoekscommissie had in 1946
geconcludeerd dat zij nalatig waren geweest en als zodanig hoofdverantwoordelijk
werden gehouden voor het fiasco. Het heronderzoek van 1995 zwakte
dit enigszins af, maar de hoofdconclusie werd niet gewijzigd.
Op 15 november 1945 ging het onderzoek van het Amerikaanse Congres
naar de aanval op Pearl Harbor van start
In de VS zorgt Pearl Harbor nog altijd voor controverse.
In Nederland is de aandacht voor de keer op keer oplaaiende discussie
in de VS minimaal. Men lijkt niet te beseffen dat het onderwerp ons
ook raakt. Pearl Harbor stond toch niet op zichzelf. De aanval was
een onderdeel van een Japanse ‘Blitzkrieg’ op meerdere
fronten tegelijk. De Japanse bezetting van Nederlands-Indië kostte
honderdduizenden inwoners het leven door dwangarbeid. Daarnaast stierven
nog eens 2,5 miljoen mensen door een grote hongersnood op Java. De
gebrekkige verdediging van Pearl Harbor roept daarmee de vraag op
in hoeverre ook Nederlands-Indië het slachtoffer is geworden
van de Amerikaanse nalatigheid.
In het nu volgende laat ik zien hoe inderdaad aantoonbaar
door Roosevelt en zijn staf is aangestuurd op de oorlog met Japan
en de verrassingsaanval op Pearl Harbor. Nederlands-Indië blijkt
hierbij een verrassende rol te spelen. Het hier nu gepubliceerde schetst
de gebeurtenissen tot die ochtend van 7 december. Een slotdeel zal
later volgen.
Ter introductie eerst een kort overzicht van de opkomst van Japan
als Aziatische grootmacht.
1 De opkomst van Japan vanaf
1854
Japan maakte vanaf het midden van de 19e eeuw een stormachtige
ontwikkeling door. Het land werd min of meer gedwongen zich open te
stellen voor handel met Europa en de VS, na een bezoek van enkele
Amerikaanse oorlogsschepen in 1854. De modernisering van het land
vond plaats in een rap tempo, waarbij de Japanners alles uit het buitenland
bestudeerden en indien nuttig bevonden, trachtten te kopiëren.
Dit gold niet alleen voor technologische toepassingen, maar ook voor
de wijze van politiek bedrijven. Een parlementair stelsel naar Brits
model werd in 1881 ingevoerd. Tegelijkertijd werd ook de imperialistische
politiek van de Europese grootmachten overgenomen.
Het land ging op zoek naar afzetmarkten voor de industrie en kwam
snel in aanvaring met China en Rusland. Okinawa (1879) en Formosa
(1895, nu: Taiwan) behoorden tot de eerste veroveringen. Een absoluut
dieptepunt in de strijd om invloedssferen was de moord op de Keizerin
van Korea, Myongseon, samen met haar hofdames, in opdracht van de
Japanse ambassadeur op 8 oktober 1895: “We drongen door
tot de koninklijke kamer en sleepten de koningin naar buiten. We staken
haar verschillende keren en trokken alle kleren van haar lichaam.
We bekeken haar genitaliën, overgoten haar met olie en staken
haar lichaam in brand.”
De Russisch-Japanse Oorlog
De spanningen in de regio culmineerden in de Japans-Russische
oorlog van 1904-1905, die eindigde met de spectaculaire ondergang
van de Russische vloot. Japan verwierf de zuidelijke punt van Mantsjoerije
en het zuiden van het eiland Sachalin. Korea werd definitief bezet
en officieel een kolonie van Japan in 1910.
In de Eerste Wereldoorlog koos Japan direct de kant van Groot-Brittannië
en veroverde in november 1914 de Duitse Chinese kolonie Tsingtao (nu:
Quindao) Vervolgens werd China onder druk gezet om de Japanse handel
en industrie ruim baan te geven in Mantsjoerije. In 1919 viel Japan
samen met de VS Siberië binnen in het kader van de Russische
burgeroorlog. Na het verdrag van Versailles werd Japan lid van de
Volkerenbond en werd een groot deel van de voormalige Duitse koloniën
onder haar beheer geplaatst: de Marianen, de Carolinen en de Marshall-eilanden.
Japan had niet alleen in politiek opzicht grote voordelen verworven
door de Eerste Wereldoorlog; samen met de VS behoorde het in economisch
opzicht tot de absolute winnaars. Duitsland, industriestaat nummer
1 voor de oorlog, was een armlastig land geworden, terwijl medewinnaars
Groot-Brittannië en Frankrijk zich diep in de schulden hadden
gestoken en hun oorlogseconomie moesten reorganiseren.
Tokyo na de aardbeving in 1923
De zware aardbeving van Kanto in 1923 deed Japan echter
in alle opzichten op zijn grondvesten schudden. Niet alleen was de
verwoesting enorm, Tokyo en Yokohama werden grotendeels van de kaart
geveegd, en was het aantal slachtoffers onvoorstelbaar hoog (140.000
doden), maar ook ontstond er een anarchistische wanorde in de getroffen
regio door de ineenstorting van de bestuurlijke infrastructuur. Een
bestuurlijke crisis was het gevolg, die tal van tegenstellingen in
het land blootlegde. Hoewel de wederopbouw van Tokyo en Yokohama in
een indrukwekkend tempo ter hand werd genomen, kreeg de reeds aanwezige
nationalistische stroming een (nog) fanatiek karakter. In deze kringen
was men er van overtuigd dat Japan kwetsbaar was en zich meer op het
zeker stellen van afzetmarkten en grondstoffentoevoer in het buitenland
moest richten. Het parlementair stelsel zag men als een nodeloos verzwakkende
factor.
De ineenstorting van de wereldeconomie in 1929 trof
Japan hard en de nationalisten kregen de overhand. In Mantsjoerije
provoceerden Japanse militairen in 1931 een conflict, met als gevolg
dat het noordoosten van China een vazalstaat van Japan werd: Mantsjoekwo,
met de ex-keizer van China aan het hoofd. China zelf was verzwakt
door een om zich heen grijpende burgeroorlog tussen de communisten
van Mao en de Kwo Min Tang van Chiang Kai-shek.
Ishii Shiro
De verhalen zijn pas later naar buiten gekomen, maar
in Mantsjoekwo begon de Japanse Jozef Mengele, microbioloog luitenant
Ishii Shiro, vanaf 1932 met zijn ‘medische onderzoek’
onder gevangenen onder het motto: “Als de Volkerenbond het
verboden heeft, moet het wel belangrijk zijn.” In 1936
werden de activiteiten uitgebreid met de bouw van een groot onderzoekscomplex
in Harbin, ‘Eenheid 731’, waar duizenden gevangenen werden
blootgesteld aan allerlei afschuwelijke experimenten, zoals het stapsgewijs
ontleden van de organen van levende mensen. Ook de uitwerking van
biologische wapens werd ‘gedegen’ onderzocht. Ishii Shiro
kreeg veel navolgers; vergelijkbare Japanse onderzoekscentra zouden
later ook elders ingericht worden.
2 De Tweede Chinees-Japanse oorlog
De Japanse diplomatie speelde een scherp spel. Zo verklaarde men China
nooit officieel de oorlog als onderdeel van de strategie om Amerikaanse
handelsmaatregelen te voorkomen. In november 1936 werd met Hitler
het anti-kominternpact gesloten, gericht tegen het internationale
communisme, maar vooral tegen de Sovjet-Unie. In de praktijk ging
van deze overeenkomst nog een geheel ander signaal uit.
Voor Groot-Brittannië en Frankrijk was de onverwachte
samenwerking tussen Hitler en Japan verontrustend. Frankrijk had nu
in het geval van een oorlog met Duitsland niet alleen rekening te
houden met een gevecht aan de eigen grenzen, maar eventueel ook in
Frans Indochina (het huidige Cambodja, Laos en Vietnam). Groot-Brittannië
bleek opeens veel kwetsbaarder te zijn dan ze op grond van haar eilandpositie
in Europa tot nog toe dacht. De Britse koloniën Maleisië,
Hongkong en Singapore moesten opeens in het beleid richting nazi-Duitsland
meegewogen worden.
De opkomst van Japan in 2 fasen, tot 7 december 1941
In 1937 viel het Japanse leger midden China binnen.
Formeel spreekt men daarmee van de Tweede Chinees-Japanse oorlog,
al is in wezen sprake van een al decennia durend conflict. De inval
markeerde echter wel het overgangspunt naar de totale oorlog. De slag
om Sjanghai werd ingeluid met bombardementen op de stad (28 augustus)
waarbij duizenden burgers gedood werden. Sjanghai viel na drie maanden
van gevechten om ieder huis en iedere straathoek. Het Japanse leger
had bij deze slag, die weleens vergeleken wordt met de slag om Stalingrad,
zware verliezen geleden. Vermoedelijk draaiden de soldaten daarom
volledig door bij de daaropvolgende inname van Nanking, de toenmalige
hoofdstad, in december. Omdat in Sjanghai ook de burgerbevolking participeerde
in de strijd, werd in Nanking iedere burger als een potentiële
vijand gezien. Wat volgde staat tegenwoordig bekend als het ‘bloedbad
van Nanking’, waarbij in een orgie van moord en verkrachting
zo’n 100.000 tot 300.000 Chinezen de dood vonden.
Nanking 1937: burgers worden gebruikt als levend oefenmateriaal
voor bajonettraining
Het Japanse leger slaagde er al met al in de halve oostkust
van China en grote delen van het achterland te bezetten.Het buitenland
reageerde verontwaardigd. De eerste oproepen werden gedaan voor het
nemen van handelsmaatregelen tegen Japan. De Britten en Fransen bevonden
zich echter in een spagaat. De tegenwoordig als immoreel betitelde
‘appeasement’-politiek van de Britse premier Chamberlain
ten opzichte van Hitler wordt daarmee toch een stuk begrijpelijker.
In 1938 waren Japanse troepen doorgedrongen tot in Zuid-China. In
november 1938, ten tijde van de besprekingen in München waar
Sudetenland aan Hitler werd weggegeven, verklaarde de Japanse premier
Fumimaro Konoe openlijk dat Japan streefde naar een nieuwe orde in
‘Groot Oost-Azië’.
In 1939 werd het Zuid-Chinese schiereiland Hainan bezet.
Voor de Britten betekende dit de feitelijke omsingeling van Hongkong.
Met de inname van de Spratley eilanden in april 1939 verkreeg de Japanse
marine bovendien een zeer strategisch gelegen positie in de Zuid-Chinese
Zee.
Monument in Noordoost-Mongolië ter herdenking van
de slag bij de Khalkin Gul rivier tussen Russen en Japanners in 1939
Een belangrijke gebeurtenis ontsnapte echter aan de
aandacht. In juli 1938 vond een veldslag plaats aan de Russisch-Koreaanse
grens omdat de Russen een voor de Japanners omstreden gebied waren
binnengetrokken. De Russen leden de meeste verliezen, maar slaagden
erin hun positie te heroveren. In mei 1939 ontstond een nieuw conflict,
ditmaal bij de grens tussen Rusland, de Sovjet vazalstaat Mongolië,
en Mantsjoerije. Eind augustus culmineerde dit in een groot Russisch
offensief onder leiding van commandant Zjoekov. Ten tijde van het
ondertekenen van het non-agressiepact tussen Hitler en Stalin op 23
augustus 1939, was een Japanse divisie van 23.000 man volledig door
de Russen ingesloten. Toen ze weigerden zich over te geven, opende
de Russische artillerie het vuur. Op 31 augustus was de divisie volledig
vernietigd. Men kwam tot een wapenstilstand op 16 september: de oude
grenssituatie bleef in tact, waarmee de Japanners gezichtsverlies
bespaard bleef.
Voor de buitenwereld leek het of er gewoon grensgevechten hadden plaats
gevonden. Dat het Japanse leger haar eerste verpletterende nederlaag
had geleden, bleef onbekend.
3 De VS en Japan
In de VS zag men zich in het begin van de jaren ’30
geconfronteerd met een economische crisis, de opkomst van totalitaire
regimes en toenemende oorlogsdreiging in Europa en Azië. Franklin
Delano Roosevelt, ‘FDR’, werd in 1932 tot president gekozen
. Hij maakte zich geliefd door zijn aanpak van de crisis door de sociale
werkgelegenheidspolitiek van de ‘New Deal’ en boekte een
makkelijke verkiezingsoverwinning in 1936.
Vanaf 1935 stelden de VS zogenoemde ‘neutraliteitswetten’
in, waarbij het leveren van wapentuig aan oorlogvoerende landen werd
verboden. Naar aanleiding van de ontwikkelingen in Sjanghai en Nanking
kondigden de VS in 1938 een eerste specifiek tegen Japan gerichte
handelsmaatregel af: een ‘moreel embargo’ op het leveren
van vliegtuigonderdelen aan Japan, naar aanleiding van de bombardementen
op burgerdoelen. Er zouden er meer volgen.
De VS voerden stapsgewijs de ene na de andere handelsmaatregel
tegen Japan in. In juli 1939 werd het algemene handelsverdrag met
Japan (uit 1911) opgezegd. In juli 1940 werd de export van vliegtuigkerosine
verboden.
De Amerikaanse ‘Pacific Fleet’ werd in april 1940 grotendeels
verplaatst van de Amerikaanse westkust naar Hawai. Formeel in het
kader van een oefening, maar de vloot keerde niet terug. Hiermee werd
een duidelijke boodschap aan Japan afgegeven.
In augustus 1940 sprak de ultranationalistische Japanse
minister van Buitenlandse Zaken, Matsuoka Yosuke, zich in een interview
openlijk uit voor een ‘Azië voor de Aziaten’. (De
achterliggende ideologie werd in 1883 voor het eerst geformuleerd
door de schrijver Ichiki. Hij zag een Groot-Azië voor zich onder
leiding van Japan.)
In september 1940 werd het tripartite-pact gesloten, een verdrag van
wederzijdse ondersteuning tussen Duitsland, Italië en Japan.
Het tripartite-pact haalde de banden hernieuwd aan en was vanuit Japans
perspectief vooral bedoeld om het risico van een oorlog met de VS
in te perken.
Ondertekening Tripartite Pact, 27 september 1940
De Japanners dwongen direct na het sluiten van het tripartite-pact
bij de regering van Vichy-Frankrijk de vestiging van enkele Japanse
bases in het noorden van Indochina af. Ze wilden hiermee de aanvoer
van materieel aan Chiang Kai-shek vanuit het zuiden afsnijden. Een
cruciale andere aanvoerroute, de weg van Birma naar China, die gebruikt
werd voor Britse (en Amerikaanse) steun, kwam nu onder bereik van
Japanse bommenwerpers. Alarmerend is dat het Japanse leger hiermee
een bruggehoofd in Zuidoost-Azië vestigde.
De VS waren direct aanwezig in Zuidoost-Azië. De
Filippijnen waren sinds 1898 een Amerikaanse kolonie (het gebied kreeg
grotere autonomie in 1935). Midden in de Stille Oceaan waren verscheidene
eilanden Amerikaans grondgebied, waaronder Hawai. Strategisch gelegen
in het noordelijk deel bevonden zich Guam, Wake en Midway. Japan zelf
beschikte over de voormalige Duitse eilandenarchipels rechts van de
Filippijnen, waarmee internationale scheepvaartroutes onder bereik
lagen.
Er heerste een sterke anti-oorlogsstemming in de VS.
Nationale iconen als Charles Lindenbergh en Henry Ford pleitten voor
een neutrale houding ten opzichte van Hitler en Mussolini. Hitler’s
verovering van West-Europa in 1940 veranderde hier weinig aan.
Het is niet moeilijk om de VS in 1940 als een baken van beschaving
te zien in een grimmige wereld. Dat de Amerikaanse burgers niet stonden
te springen om zich in de oorlog te mengen, valt makkelijk voor te
stellen. Dat er tal van redenen waren voor verontrusting natuurlijk
ook. Roosevelt en zijn staf behoorden tot degenen die vonden dat de
VS niet werkeloos toe konden blijven kijken.
4 Japan en olie: Nederlands-Indië
Japan had een grote achilleshiel. Steenkool kon wel
uit China gehaald worden, maar voor moderne oorlogsvoering was olie
nodig. Dit werd voor het grootste deel uit de VS geïmporteerd.
In 1939 kwam 90% van de Japanse import uit Amerika. De dichtst bij
gelegen olievelden lagen echter in Ned-Indië en Brits Borneo.
gouverneur-generaal van Starkenborgh
In september 1940 bezocht een Japanse delegatie Ned-Indië.
De Nederlandse delegatie werd geleid door van Mook, die speciaal voor
de gelegenheid tot gevolmachtigd minister van Koloniën werd benoemd.
De keuze voor van Mook, tot op dat moment topambtenaar als directeur
economische zaken, was niet vanzelfsprekend. De hoogste man in Ned-Indië,
gouverneur-generaal van Starkenborgh, had de voorkeur van de Japanners.
Bij de Amerikanen lag dit anders, deze hadden laten weten weinig vertrouwen
te hebben in de regering van Ned-Indië. Van Starkenborgh kwam
erachter door zijn contacten met de Nederlandse ambassadeur in Washington
“Uw telegrammen wekken de indruk dat de Amerikaanse regering
de wens koestert een soort van toezicht op onze gedragingen uit te
oefenen. (..) De bezetting van ons land en de omstandigheid dat onze
regering in Londen onder het directe toezicht van de Britse regering
werkt, hebben ons in een droeve positie van afhankelijkheid en hulpeloosheid
gebracht.”
De Japanners vroegen om handelstoezeggingen die in de praktijk neerkwamen
op 50% van de jaarlijkse olieproductie. Van Mook stelde zich op het
formele standpunt dat zij niet zonder meer hierover konden beslissen
en verwees naar de oliemaatschappijen. Toch kwam men de Japanners
tegemoet met een toezegging van 20% van de jaarlijkse productie voor
de nabije toekomst.
Najaar 1940 vonden in de VS verkiezingen plaats. De
Republikeinen kozen de ‘isolationist’ Wilkie als kandidaat.
Roosevelt werd in de campagne beschuldigd van oorlogshitserij omdat
hij in september snel een aantal maatregelen had doorgevoerd. De dienstplicht
werd ingesteld en enkele miljarden werden vrijgemaakt voor de bouw
van marineschepen en andere militaire zaken. Opiniepeilingen uit die
tijd geven aan dat tot 90% van de geënqueteerden mordicus tegen
een oorlogsverklaring aan Duitsland was. Roosevelt zag zich genoodzaakt
‘geen buitenlandse oorlogen’ te beloven en won met 55%
van de stemmen; een stuk minder ruim dan zijn twee voorgaande verkiezingsoverwinningen.
Desalniettemin wierp hij zich in de ‘State of the Union’
van 6 januari 1941 op als voorvechter van een vrije wereld.
Roosevelt op de verkiezingsdag, 5 november 1940
In Japan wist men dat met Roosevelt’s herverkiezing
de huidige handelsmaatregelen niet van de baan waren en misschien
wel een totale olieboycot in het verschiet lag. Intern vonden in Tokio
felle debatten plaats tussen hardliners en gematigder beleidsmakers.
Vervolg in deel 2: Roosevelt's
strategie
Terug naar boven
